Streszczenie
Terminy salafi i wahhabi są często używane zamiennie. Wiele osób myli te dwa pojęcia, a inni traktują je jako jedno i to samo. Jakie są różnice między nimi?
Komentarz
Badanie współczesnego salafizmu nie będzie pełne bez omówienia wahhabizmu, określenia odnoszącego się do nauk Muhammada ibn Abd al-Wahhaba oraz jego związku z salafizmem. We współczesnych dyskusjach o islamie terminy „salafi” i „wahhabi” są często używane zamiennie. Wielu ludzi myli te dwa pojęcia, a niektórzy odnoszą się do nich tak, jakby oznaczały to samo.
Wahhabi to określenie nadane osobom podążającym za naukami Muhammada ibn Abd al-Wahhaba. Wahhabi są zazwyczaj określani jako salafici i w rzeczywistości wielu z nich preferuje właśnie takie określenie. Ogólna zasada brzmi: wszyscy wahhabi są salafitami, ale nie wszyscy salafici są wahhabitami.
Termin salafizm nie był powszechnie łączony z nurtem wahhabickim aż do lat 70. XX wieku. To dopiero na początku XX wieku zwolennicy Muhammada ibn Abd al-Wahhaba zaczęli określać samych siebie mianem salafitów.
Kim jest salafi?
Współczesne użycie terminu salafi odnosi się do osób wyznających salafizm (arab. salafijja). Salafijja jest określana jako manhadż (metodologia, sposób podejścia) salafitów.
Salafici to muzułmanie, którzy opowiadają się za dosłowną i do pewnego stopnia binarną interpretacją nauk islamu, zgodnie z tym, czego nauczał Prorok Muhammad (pokój i błogosławieństwo Allaha z nim), a następnie praktykowały pierwsze pobożne pokolenia muzułmanów, znane jako as-salaf as-salih (pobożni poprzednicy).
To właśnie podążanie za salafem jest powodem, dla którego nazywają siebie salafitami.
Pod względem językowym termin salafi oznacza osobę przypisaną do salafu. Salafi to ktoś, kto przypisuje siebie do drogi i nauk pierwszych pokoleń muzułmanów.
Dla przykładu, jeśli ktoś mówi po arabsku: „ana Britani” („jestem Brytyjczykiem”), oznacza to, że pochodzi z Wielkiej Brytanii lub identyfikuje się z Wielką Brytanią.
Końcówka „-i” w słowach takich jak Britani czy Salafi wskazuje, że osoba mówiąca utożsamia się z daną rzeczą lub przypisuje się do niej.
Dlatego gdy ktoś mówi: „Jestem salafi”, oznacza to:
„Przypisuję się do drogi i nauk salafu.”
Kim jest wahhabi?
Wahhabi to osoba, która podąża za wahhabizmem (arab. wahhabijja) lub naukami Muhammada ibn Abd al-Wahhaba. Ibn Abd al-Wahhab urodził się w 1703 roku w Nadżdzie, w miejscowości Ujajna, na terenie dzisiejszej Arabii Saudyjskiej. Dorastał w środowisku, w którym, według jego oceny, szerzyło się pogorszenie wierzeń i praktyk muzułmańskich.
Wielu muzułmanów miało popaść w praktyki uznawane przez niego za szirk (przypisywanie Allahowi wspólników), powracając do czasów dżahilijji (okresu niewiedzy lub okresu przedislamskiego). Ibn Abd al-Wahhab dążył do reformy muzułmanów pod hasłem „prawdziwego” islamu i usunięcia praktyk, które uważał za heretyckie.
Wahhabi nie preferują określenia wahhabizm ani bycia nazywanymi wahhabitami. Wolą określenia takie jak al-muwahhidun („ludzie monoteizmu”) lub salafijjun („salafici”), odnosząc się do pobożnych poprzedników (as-salaf as-salih). Z czasem wielu zwolenników Ibn Abd al-Wahhaba zaczęło używać bardziej ogólnego określenia salafi, które oznacza przywiązanie do wiary i praktyk Proroka oraz pierwszych trzech pokoleń muzułmanów.
W przeciwieństwie do słowa „salafi”, które jest zarówno określeniem używanym przez innych, jak i samookreśleniem, termin „wahhabi” jest przede wszystkim nazwą nadaną zwolennikom nauk Ibn Abd al-Wahhaba, od którego nazwiska pochodzi to określenie.
Wahhabizm oznacza po prostu drogę Muhammada ibn Abd al-Wahhaba, a także jego poglądy religijne. Z językowego punktu widzenia wahhabi to osoba, która utożsamia się z wahhabizmem.
Głównym powodem, dla którego wahhabi odrzucają termin „wahhabizm”, jest to, że według nich sugeruje on, iż nauki Ibn Abd al-Wahhaba stanowią nową doktrynę lub nowe wierzenie w islamie. Oni natomiast uważają, że były one jedynie odzwierciedleniem i rozwinięciem nauk Proroka, jego Towarzyszy oraz pobożnych poprzedników (as-salaf as-salih).
Ze względu na znaczenie podążania śladami salafu, wahhabizm zawsze był formą salafizmu. Opiera się on na metodologii salafu w kwestiach teologii i prawa.
W rzeczywistości nauki te we współczesnym świecie muzułmańskim rozpowszechniały się częściej pod nazwą salafizmu niż wahhabizmu. Jak zauważa Khaled Abou El Fadl, profesor prawa islamskiego ze Stanów Zjednoczonych:
„Powiązanie wahhabizmu z salafizmem było rzeczywiście potrzebne, ponieważ salafizm był znacznie bardziej wiarygodnym paradygmatem w islamie, dzięki czemu stał się idealnym środkiem dla wahhabizmu.”
Ideologia salafizmu i wahhabizmu
Ideologia salafizmu i wahhabizmu opiera się na wąsko rozumianych tekstach religijnych. Pod względem metodologicznym oba nurty mają podejście literalistyczne i purytańskie w kwestiach teologii islamskiej oraz prawa.
W sprawach fiqhu (prawa islamskiego) salafici i wahhabi odwołują się do madhhabu hanbalickiego (szkoły prawnej). Jednak wielu z nich twierdzi, że nie przypisuje się konkretnie do żadnego madhhabu. Zamiast tego deklarują podążanie za najsilniejszą opinią (rajih) opartą na Koranie i Sunnie (tradycji Proroka).
Jednak osoba badająca ich poglądy prawne zauważy, że ich źródła wywodzą się ze szkoły hanbalickiej. Nawet Ibn Tajmijja, słynny średniowieczny uczony islamski, oraz jego uczeń Ibn Kajjim, dwaj uczeni najczęściej przywoływani przez salafitów i wahhabitów, stosowali metodologię szkoły hanbalickiej.
Dążenie do zachowania czystości islamu
Aby zachować czystość islamu, salafici i wahhabi starają się zwalczać to, co uważają za praktyki odstępcze lub heretyckie, takie jak modlitwy przy grobach, wywyższanie „świętych miejsc” oraz „świętych” osób.
Takie praktyki klasyfikują jako:
- szirk – przypisywanie Allahowi wspólników,
- kufr – niewiarę,
- ridda – apostazję (odejście od islamu),
- bidʿa – innowację religijną.
Silnie odrzucają wszelkie wierzenia i praktyki, które, według ich rozumienia, nie zostały nakazane w Koranie ani w naukach Proroka Muhammada ﷺ.
Na przykład salafici i wahhabi twierdzą, że praktyki sufickie, takie jak tawassul (szukanie pośrednictwa między człowiekiem a Bogiem), które pojawiły się na przestrzeni wieków po pierwszym okresie islamu, mogą zagrażać tawhidowi (monoteizmowi, wierze w jedność Boga).
Uważają oni, że bidʿa powstała między innymi przez przyjmowanie lokalnych kultur przez misjonarzy muzułmańskich w procesie szerzenia islamu. Jednocześnie należy zauważyć, że połączenie islamu z lokalnymi zwyczajami znacząco pomogło w procesie przyjmowania islamu przez różne społeczności, czyniąc religię bardziej dostępną dla szerszego grona ludzi.
Różnice między salafizmem a wahhabizmem
Pod względem ideologicznym salafizm jest szerszym pojęciem niż wahhabizm.
Myśl salaficka istniała przez setki lat i rozprzestrzeniła się w całym świecie muzułmańskim oraz poza nim. Natomiast wahhabizm pojawił się dopiero w połowie XVIII wieku.
Chociaż prawdą jest, że wahhabizm jest formą salafizmu, jest on tylko jednym z wielu nurtów w ramach szerzej rozumianego salafizmu.
Dlatego:
Salafi i wahhabi nie są dokładnie tym samym.
Można to przedstawić w prosty sposób:
- Salafizm → szerszy ruch odwołujący się do pierwszych pokoleń muzułmanów (as-salaf as-salih).
- Wahhabizm → konkretny nurt związany z naukami Muhammada ibn Abd al-Wahhaba z XVIII wieku.
Nie każdy salafi jest wahhabitą, ale wahhabizm mieści się w szeroko rozumianym salafizmie.
O autorach
Mohamed Bin Ali jest adiunktem, a Muhammad Saiful Alam Shah Bin Sudiman jest pracownikiem naukowym w S. Rajaratnam School of International Studies (RSIS) na Nanyang Technological University w Singapurze.
Obaj studiowali na Uniwersytecie Al-Azhar w Kairze i są doradcami w Religious Rehabilitation Group (RRG).
Uwaga terminologiczna: Artykuł przedstawia analizę akademicką dotyczącą relacji między salafizmem a wahhabizmem. Wśród samych muzułmanów istnieją różne opinie na temat tego, czy wahhabizm należy traktować jako odrębny ruch, część salafizmu, czy historyczny nurt reformistyczny.
https://www.rsis.edu.sg/rsis-publication/rsis/co16254-salafis-and-wahhabis-two-sides-of-the-same-coin/#.YMirVi3ZU1I