O etykiecie uczestniczenia w kręgach wiedzy
Imam Ibn Hazm al-Zahiri
Kiedy uczestniczysz w spotkaniu wiedzy, zachowuj się wyłącznie jak ktoś, kto pragnie powiększyć swoją wiedzę i zdobyć większą nagrodę od Boga. Nie zachowuj się jak osoba, która uważa, że już wszystko posiada, a przyszła jedynie po to, aby znaleźć czyjeś błędy, krytykować albo wyszukiwać ciekawostki, które później będzie rozpowszechniać. Tak postępują ludzie małego charakteru, którzy nigdy nie osiągają prawdziwej korzyści z nauki.
Jeżeli przychodzisz z dobrymi intencjami, zawsze osiągniesz najlepsze rezultaty. Jeśli jednak twoja intencja jest inna, pozostanie w domu byłoby mniej męczące dla twojego ciała, bardziej zgodne z dobrymi manierami i korzystniejsze dla twojego życia religijnego.
Jeżeli uczestniczysz w takim spotkaniu z właściwą intencją, powinieneś przyjąć jedną z trzech postaw i nie ma czwartej:
Po pierwsze: możesz milczeć, ponieważ czegoś nie wiesz. W ten sposób otrzymasz nagrodę za swoją dobrą intencję przyjścia na spotkanie, uznanie za powściągliwość, szacunek za swoje zachowanie oraz sympatię osób, z którymi przebywasz.
Po drugie: jeśli nie wybierzesz milczenia, zadawaj pytania tak, jak robi to osoba, która naprawdę chce się nauczyć. Wtedy oprócz wcześniej wymienionych korzyści otrzymasz jeszcze jedną: powiększysz swoją wiedzę.
Cechą pytań zadawanych przez osobę pragnącą się nauczyć jest to, że pyta ona tylko o rzeczy, których nie rozumie lub których nie wie, a nie o to, co już zna. Pytanie o rzeczy, które samemu już się wie, jest oznaką braku rozsądku i słabości umysłu. Jest jedynie pustą rozmową i stratą czasu, zarówno własnego, jak i innych.
Takie zachowanie wywołuje jedynie niechęć ludzi i prowadzi do bezwartościowej dyskusji. Nie traktuj więc nauki jak zabawy! Jest to zła cecha.
Jeżeli osoba, którą pytasz, udzieli ci satysfakcjonującej odpowiedzi, zakończ pytania. Jeśli odpowiedź nie będzie jasna albo jej nie zrozumiesz, powiedz: „Nie rozumiem” i poproś o dokładniejsze wyjaśnienie.
Jeżeli mimo tego nie wyjaśni sprawy lepiej, zamilknie albo jedynie powtórzy to samo bez dodania nowych informacji, również zamilknij. W przeciwnym razie sprowadzisz na siebie jedynie kłopoty i niechęć innych, a nie zdobędziesz upragnionego zrozumienia.
Po trzecie: możesz odpowiedzieć jak uczony, czyli przedstawić odpowiedź, która jasno obala przedstawione argumenty.
Jeżeli jednak nie jesteś w stanie odpowiedzieć w taki sposób, a jedynie powtarzasz swoje słowa albo używasz argumentów, których druga osoba nie uzna za przekonujące, nie nalegaj. Powtarzanie się nie przyniesie ci dodatkowej wiedzy ani korzyści. Jedynie zirytujesz siebie i możesz stworzyć wrogość między tobą a drugą osobą, co może mieć poważne konsekwencje.
Strzeż się pytań zadawanych przez osobę uprzedzoną oraz odpowiedzi człowieka, który chce jedynie pokazać swoją wyższość i koniecznie mieć rację, mimo że nie posiada wiedzy w danej sprawie.
Obie te postawy są złe. Świadczą o braku pobożności, zamiłowaniu do pustych rozmów, słabości charakteru i wielkiej próżności.
Powierzmy tę sprawę Bogu, który jest naszym najlepszym oparciem.
Jeżeli ktoś przedstawi ci jakąś opinię ustnie albo natrafisz na tekst pisany, strzeż się gwałtownej reakcji i ostrych słów, zanim nie upewnisz się poprzez niepodważalny dowód, że przedstawione poglądy są błędne.
Nie powinieneś też przyjmować ich z entuzjazmem osoby łatwowiernej, która od razu jest przekonana, dopóki nie upewnisz się co do ich prawdziwości poprzez mocny dowód.
W obu przypadkach człowiek zamyka oczy i odwraca się od poznania prawdy.
Zamiast tego rozważ to, co usłyszałeś lub przeczytałeś, tak jak osoba, która nie jest ani przeciwna, ani za, lecz chce zrozumieć najlepiej, jak potrafi. Celem powinno być poszerzenie wiedzy: przyjęcie nowych poglądów, jeśli są prawdziwe i dobre, albo odrzucenie ich, jeśli okażą się błędne.
Jeśli będziesz zachowywać się w taki sposób, z pewnością otrzymasz nagrodę, pochwałę i uznanie za swoją wartość.
Człowiek, który jest zadowolony z małego majątku, jaki posiada, i nie zazdrości twojego bogactwa, jest tak samo bogaty jak ty, nawet jeśli jesteś jak Krezus (człowiek niezwykle bogaty).
A jeśli taki człowiek potrafi oprzeć się pokusie zdobywania dóbr, której ty uległeś, jest on w rzeczywistości znacznie bogatszy od ciebie.
Ten, kto potrafi wznieść się ponad rzeczy tego świata, przed którymi ty się uniżasz, jest silniejszy od ciebie.
Obowiązkiem muzułmanina jest nauczać dobra i samemu według niego postępować. Ten, kto robi obie te rzeczy jednocześnie, wykonuje dwa szlachetne czyny w pełni.
Jednak osoba, która jedynie naucza dobra, ale sama go nie praktykuje, czyni dobro poprzez swoje nauczanie, lecz czyni zło poprzez brak działania zgodnego z tym, czego naucza. Łączy więc dobry czyn ze złym.
Mimo to taka osoba jest lepsza niż ktoś, kto ani nie naucza dobra, ani sam go nie czyni. Choć nie jest doskonała, jest bardziej godna naśladowania i mniej naganna niż człowiek, który zabrania innym nauczać dobra i sprzeciwia się tym, którzy je praktykują.
Gdyby tylko człowiek całkowicie wolny od grzechu miał prawo zabraniać zła, a tylko człowiek doskonały mógł nauczać dobra, wtedy po śmierci Proroka ﷺ nikt nie mógłby już nakazywać dobra ani zakazywać zła.
To wystarczy, aby ukazać zepsucie i błędność takiego poglądu.
Abu Muhammad, niech Allah będzie z niego zadowolony, powiedział:
„Ktoś sprzeciwił się temu, mówiąc:
‘Kiedy al-Hasan al-Basri, niech Bóg będzie z niego zadowolony, zabraniał czegoś złego, sam tego nie robił. A kiedy nakazywał coś dobrego, sam mocno się tego trzymał. Mądrość wymaga, abyśmy czynili tak samo, ponieważ powiedziano: nie ma nic bardziej odrażającego niż nauczać czegoś i samemu tego nie praktykować albo zakazywać jakiegoś czynu, a potem samemu go wykonywać.’”
Abu Muhammad odpowiedział:
„Ten, kto tak powiedział, skłamał. Istnieje coś jeszcze gorszego: nie nauczać dobra, nie sprzeciwiać się złu, pozwalać sobie na złe czyny i nie wykonywać dobra.”
Abu Muhammad dodał:
Abu al-Aswad al-Du’ali powiedział:
„Nie zakazuj innym wady, której sam jesteś oddany, bo spadnie na ciebie wielki wstyd. Zacznij od siebie i zabroń sobie własnych złych czynów. Jeśli przestaniesz je popełniać, staniesz się człowiekiem mądrym. Wtedy twoje napomnienia zostaną przyjęte, ludzie będą czerpać przykład z twojej wiedzy, a twoje nauczanie przyniesie korzyść.”
Abu Muhammad wyjaśnił:
Abu al-Aswad chciał potępić jedynie osobę, która po tym, jak zakazała innym jakiegoś czynu, sama go popełniła. Taki czyn jest jeszcze gorszy, ponieważ został wykonany przez osobę, która wcześniej go potępiała.
Poeta miał rację, ponieważ właśnie o tym mówi Bóg:
„Czy nakazujecie ludziom dobro, a zapominacie o sobie samych?”
(Koran 2:44)
Nie można jednak wierzyć, że Abu al-Aswad chciał powiedzieć, iż człowiek musi być całkowicie bez grzechu, aby nauczać innych. Taki pogląd byłby poglądem człowieka złego.
Oto prawdziwa historia dotycząca al-Hasana:
Kiedy usłyszał kogoś mówiącego, że tylko osoba, która sama nie czyni zła, ma prawo zabraniać zła, odpowiedział:
„Szatan chciałby, abyśmy uwierzyli w takie słowa. Gdyby tak było, nikt nie mógłby już zabraniać zła ani nakazywać dobra.”
Abu Muhammad powiedział:
„Al-Hasan miał rację i właśnie to wcześniej wyjaśniliśmy.”
Niech Bóg pozwoli nam należeć do tych, którym umożliwia czynienie dobra i praktykowanie go. Niech pozwoli nam widzieć prostą drogę, ponieważ nikt z nas nie jest wolny od wad.
Ten, kto dostrzega własne słabości, przestaje skupiać się na wadach innych.
Niech Bóg pozwoli nam umrzeć w Sunnie Muhammada ﷺ.
Amen, Panie Światów.
Al-Akhlaq wa’l-Siyar – Moralność i zachowanie
(Ibn Hazm al-Zahiri)
https://www.ilmgate.org/on-the-etiquette-of-attending-circles-of-learning/